Mapy polsko-litewskiej Rzeczypospolitej z ok. 1600

Zmienione granice i fenomen wielonarodowej Rzeczypospolitej

Państwo polskie istnieje ponad tysiąc lat. W tym czasie jego granice zmieniały się wielokrotnie. Przez pierwsze cztery stulecia, od połowy x do połowy XIV w., jego terytorium było zamieszkane głównie przez ludność polską. Początki zróżnicowania etnicznego państwa polskiego przypadają na XIII/XIV w. Najpierw napłynęła fala osadników miejskich i wiejskich głównie z obszarów Niemiec w ramach kolonizacji na tzw. prawie niemieckim. Następnym krokiem, którego konsekwencją było dalsze zróżnicowanie etniczne, był podbój ziem Rusi Czerwonej (od 1340 r.) przez Kazimierza Wielkiego, ostatniego króla polskiego w dynastii Piastów. Kolejną ważną cezurę stanowiła zawarta w Krewie w 1385 r. unia między Królestwem Polskim a Wielkim Księstwem Litewskim – pierwsza z szeregu unii personalnych, które złączyły luźnym węzłem dwa organizmy państwowe pod rządami władców z dynastii Jagiellonów.

Przełomowe znaczenie miała unia realna zawarta w Lublinie w 1569 r., na mocy której powstało federacyjne polsko-litewskie państwo, zwane przez historyków Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Miała ona przetrwać aż do schyłku XVIII w. Po 1569 r. Rzeczpospolita stała się największym terytorialnie oraz jednym z ludniejszych i najbardziej zróżnicowanych etnicznie i wyznaniowo państw europejskich. W historiografii polskiej przyjmuje się, że po 1569 r. ludność polskojęzyczna stanowiła ok. 50 procent całej populacji państwa. Niecałe sto lat później, w latach 30. XVII w., wskutek przyłączenia zachodnich terenów państwa moskiewskiego (ziemia czernihowska i smoleńska) jej odsetek spadł do 40 procent, by po pierwszym rozbiorze w 1772 r. wzrosnąć do ok. 60 procent.

19.JPG (295 KB)

Zwarte skupiska ludności polskiej zamieszkiwały przede wszystkim ziemie Królestwa Polskiego w granicach wedle stanu sprzed połowy XIV w., a także – przemieszane z innymi grupami etnicznymi – obszary włączone u średniowiecza i w 1569 r. do Korony Polskiej oraz tereny Wielkiego Księstwa Litewskiego. Obok Polaków najliczniejszą grupę mieszkańców dawnej Rzeczypospolitej stanowili Rusini. Zamieszkiwali oni część ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego, pokrywających się z dzisiejszą Białorusią, oraz województw ruskiego, wołyńskiego, podolskiego, bracławskiego i kijowskiego (dzisiejsza Ukraina). Na ziemiach stanowiących średniowieczną kolebkę państwowości litewskiej (Żmudź i Auksztota) występowały zwarte skupiska Litwinów. Łotysze i Estończycy zamieszkiwali w Inflantach włączonych do państwa polsko-litewskiego dopiero w latach 60. XVI w. Oprócz tych grup ludności z dawna osiadłej na ziemiach Rzeczpospolitej żyły mniej liczne grupy przybyłe tutaj jeszcze w średniowieczu bądź we wczesnej epoce nowożytnej. Byli to Niemcy – zwłaszcza w miastach Prus Królewskich, lecz także wielu innych z Krakowem, Warszawą i ze Lwowem na czele – oraz Szkoci, a także zamieszkali głównie na wschodnich terenach: Ormianie, Tatarzy i Karaimi, również napływający z obszarów naddunajskich Wołosi. W miarę upływu czasu najliczniejszą – obok Polaków i Rusinów – grupą etniczną stali się Żydzi, którzy w większej liczbie zaczęli napływać do Polski, uchodząc przed prześladowaniami na zachodzie Europy. W drugiej połowie XVIII w. stanowili już ok. 10 procent całej populacji państwa, zamieszkując głównie mniejsze i większe ośrodki miejskie w całej Rzeczypospolitej. Poza tym w różnych zakątkach państwa żyli mniej liczni, lecz nader ważni dla rozwoju kulturalnego, gospodarczego oraz sztuki wojennej przybysze z Włoch, Francji, Węgier. Grupą wiodącą żywot nomadyczny byli Cyganie.

20.JPG (273 KB)

Po okresie zaborów (1795-1918) odrodzona II Rzeczpospolita wciąż miała znaczny, wynoszący nieco ponad 30 procent, odsetek mniejszości narodowych. Dopiero druga wojna światowa oraz wymuszone przez nią zmiany granic i przesiedlenia ludności spowodowały powstanie w 1945 r. państwa polskiego o zarysie granic przypominającym ten sprzed XIV w. oraz stosunkowo jednolitym składzie narodowościowym (jednym z najbardziej homogenicznych we współczesnej Europie), w którym aż 96 procent ludności deklaruje przynależność  do narodowości polskiej.